Bệnh lem lép hạt là một trong những loại bệnh phổ biến và gây thiệt hại nặng nề nhất trên cây lúa, ảnh hưởng trực tiếp đến cả năng suất lẫn chất lượng hạt gạo. Điều đáng lo ngại là bệnh có thể xuất hiện trên mọi giống lúa, mọi chân ruộng và mọi mùa vụ, chỉ khác nhau ở mức độ nặng nhẹ. Vậy nguyên nhân lúa bị lem lép hạt là gì, triệu chứng nhận biết ra sao và làm thế nào để phòng trị hiệu quả nhất? Hãy cùng tôi phân tích chi tiết trong bài viết này.

Bệnh lem lép hạt là gì?

Bệnh lem lép hạt là tên gọi chung để chỉ hiện tượng hạt lúa bị lửng hoặc lép, bên trong có hạt gạo không no đầy, rất ít gạo hoặc thậm chí không có hạt gạo, kèm theo triệu chứng vỏ trấu và hạt gạo bị đổi màu từ nâu đến đen, từ đen lốm đốm đến đen toàn bộ vỏ trấu. Bệnh không chỉ làm giảm năng suất mà còn làm giảm phẩm chất hạt gạo, khi xay xát gạo dễ bị gãy, hạt gạo bị đục, ảnh hưởng nghiêm trọng đến giá trị thương phẩm.

Theo thống kê, bệnh lem lép hạt có thể làm giảm năng suất lúa đến trên 70% trong điều kiện bệnh nặng. Chỉ riêng trong tháng 7/2024, bà con trồng lúa tại nhiều địa phương như Khánh Hòa, Quảng Ngãi, Bình Định, Ninh Thuận, Đồng Tháp, An Giang, Vĩnh Long, Sóc Trăng, Kiên Giang, Bạc Liêu đã bị thiệt hại hơn 10.000 ha lúa do bệnh lem lép hạt. Đây thực sự là một mối đe dọa nghiêm trọng đối với ngành trồng lúa.

Nguyên nhân lúa bị lem lép hạt

Bệnh lem lép hạt là một bệnh phức hợp, gây ra bởi nhiều tác nhân khác nhau. Có thể chia thành các nhóm nguyên nhân chính sau:

1. Do nấm bệnh (nguyên nhân phổ biến nhất)

Đây là nguyên nhân quan trọng nhất và phổ biến nhất gây bệnh lem lép hạt. Theo các tài liệu nghiên cứu, có đến khoảng 12 loại nấm khác nhau cùng gây nên bệnh này trên hạt lúa. Các loại nấm chính bao gồm:

• Alternaria padwickii
• Bipolaris oryzae (nấm gây bệnh đốm nâu)
• Fusarium sp.
• Curvularia lunata
• Microdochium oryzae
• Phoma sp.
• Pyricularia oryzae (nấm gây bệnh đạo ôn)
• Sarocladium oryzae
• Septoria sp.
• Tilletia barclayana
• Ustilaginoidea virens (nấm gây bệnh hoa cúc)

Nấm có thể bám trên vỏ trấu hạt lúa sau khi thu hoạch, lưu tồn và tiếp tục gây hại làm hạt bị lem ở vụ sau. Đây cũng là nhân tố lưu truyền bệnh trên giống.

2. Do vi khuẩn

Vi khuẩn Pseudomonas glumae (tên mới là Burkholderia glumae) là tác nhân chính trong nhóm này, gây ra hiện tượng thối đen hạt hoặc tạo các vết bệnh trên vỏ hạt. Ngoài ra, một số vi khuẩn khác như Acidovorax avenae, Xanthomonas oryzae pv. oryzae, Pseudomonas fuscovaginae cũng được phân lập từ các mẫu lúa bị bệnh lem lép hạt.

3. Do nhện gié và côn trùng chích hút

Nhện gié (Steneotarsonemus spinki) thường sống trong các bẹ lá lúa. Khi mật độ cao, chúng có thể bò lên trên bông lúa để chích hút các gié lúa đang phát triển. Các bông lúa bị hại thường mọc thẳng đứng và phần lớn số hạt đều bị lép. Ngoài nhện gié, các loại côn trùng chích hút khác như bọ xít hôi, rầy nâu cũng góp phần làm gia tăng bệnh lem lép hạt.

4. Do điều kiện ngoại cảnh và kỹ thuật canh tác

Các yếu tố môi trường và kỹ thuật canh tác cũng là nguyên nhân quan trọng gây bệnh lem lép hạt:

• Thời tiết bất lợi: Mưa nhiều, ẩm độ không khí cao, số ngày mưa nhiều trong giai đoạn lúa trỗ bông đến chín sữa là điều kiện lý tưởng cho nấm bệnh phát triển.
• Đất bị chua, ngộ độc phèn hoặc ngộ độc hữu cơ: Trên các chân đất ruộng nhiễm phèn, nhiễm mặn, các bệnh gạch nâu, đốm nâu sẽ phát triển mạnh và làm cho hạt lúa bị lem lép về sau.
• Thiếu dinh dưỡng: Thiếu các nguyên tố đa, trung và vi lượng làm cây lúa sinh trưởng kém, dễ nhiễm bệnh.
• Bón phân không cân đối, đặc biệt là bón thừa đạm: Đây là nguyên nhân hàng đầu khiến bệnh lem lép hạt bùng phát. Bón thừa đạm làm cây lúa "tốt lốp", lá mềm, dễ nhiễm bệnh.
• Gieo sạ, cấy dày: Ruộng rậm rạp, độ ẩm cao, ánh sáng khó lọt xuống dưới tán lá, tạo điều kiện cho nấm bệnh phát triển.
• Thiếu nước: Lúa bị khô hạn trong giai đoạn làm đòng, trỗ bông cũng làm tăng tỷ lệ lem lép hạt.
• Cỏ dại trong ruộng: Cỏ dại là ký chủ cho nấm bệnh phát triển và phát tán sang ruộng lúa.

Triệu chứng và tác hại của bệnh lem lép hạt

Triệu chứng trên hạt lúa

Triệu chứng bệnh thay đổi tùy loài vi sinh vật gây hại và tùy mức độ nhiễm bệnh. Trên vỏ hạt, có thể thấy:

• Vết nhỏ màu nâu thẫm hoặc những mảng nâu bao phủ cả vỏ hạt.
• Bệnh nặng: Toàn thể vỏ hạt chuyển màu nâu đen, hạt gạo bên trong bị lép hoặc bị biến màu, đôi khi có mùi mốc.
• Trên hạt lúa có gạo và hạt lúa lép: Cả hai đều có thể bị lem, với vỏ trấu sậm màu từ nâu đến đen.

Tác hại của bệnh

• Giảm năng suất: Tỷ lệ hạt bị lem và lép có thể lên đến 25-40%, thậm chí trên 70% nếu bệnh nặng.
• Giảm chất lượng gạo: Khi xay xát, gạo dễ bị gãy, hạt gạo bị đục, ảnh hưởng đến giá trị thương phẩm.
• Ảnh hưởng đến vụ sau: Nấm bệnh tồn tại trên vỏ trấu, lưu truyền sang vụ sau, gây bệnh cho lúa giống.
• Lúa bị lem lép hạt không thể dùng làm giống vì tỷ lệ nảy mầm thấp và cây con dễ bị bệnh.

Điều kiện phát sinh và lây lan của bệnh lem lép hạt

Bệnh lem lép hạt phát triển mạnh khi có sự kết hợp của nhiều yếu tố:

• Giai đoạn cây lúa mẫn cảm nhất: Từ trỗ bông đến chín sữa. Đây là thời kỳ hạt lúa đang hình thành và phát triển, vỏ trấu non, dễ bị nấm bệnh xâm nhập.
• Thời tiết: Nhiệt độ thấp, ẩm độ không khí cao, lượng mưa lớn và số ngày mưa nhiều. Vụ Đông Xuân thường bị bệnh nặng hơn do thời tiết âm u, ít nắng, đêm có sương mù nhiều.
• Vụ Hè Thu: Nếu bị mưa to, gió lớn, nắng mưa xen kẽ vào thời điểm lúa trỗ bông, thời tiết nóng ẩm rất thích hợp cho các loài vi khuẩn như bạc lá, đốm sọc vi khuẩn, các nấm như khô vằn và nhện gié phát triển gây hại nặng.

Cách phòng trị bệnh lem lép hạt hiệu quả

Nguyên tắc phòng trị bệnh lem lép hạt là "Phòng là chính, trị phải kịp thời và đúng cách". Cần áp dụng tổng hợp nhiều biện pháp:

1. Biện pháp canh tác

• Chọn giống sạch bệnh: Tuyệt đối không dùng giống ở những ruộng có biểu hiện bệnh lem lép hạt. Sử dụng giống kháng bệnh, phù hợp với điều kiện địa phương.
• Chọn mùa vụ thích hợp: Bố trí thời vụ sao cho khi lúa trỗ không trùng với thời kỳ mưa gió nhiều. Khi lúa làm đòng, trỗ bông không nên để ruộng lúa bị khô hạn.
• Xử lý hạt giống: Ngâm hạt giống trong nước ấm 54°C trong 10 phút hoặc xử lý bằng thuốc trừ nấm trước khi gieo để tiêu diệt nấm bệnh trên hạt.
• Vệ sinh đồng ruộng: Dọn sạch cỏ dại quanh bờ ruộng, xử lý tàn dư rơm rạ sau thu hoạch để tiêu diệt nguồn bệnh. Cày lật đất trước khi xuống vụ từ 10-20 ngày để diệt cỏ dại và lúa chét.
• Bón phân cân đối: Đặc biệt chú ý tỷ lệ NPK, nhất là N:K. Tuyệt đối không bón thừa đạm. Tăng cường bón kali giúp cây lúa cứng cáp, tăng sức chống chịu bệnh.
• Quản lý nước: Giữ đủ nước trong ruộng, không để ruộng khô hạn. Khi bệnh đã xuất hiện, cần giữ nguyên mực nước để hạn chế bệnh lây lan.
• Gieo sạ với mật độ hợp lý: Không gieo sạ quá dày, đảm bảo ruộng thông thoáng, ánh sáng lọt xuống dưới tán lá.

2. Biện pháp sinh học

• Nấm đối kháng Trichoderma: Sử dụng Trichoderma để ức chế nấm bệnh trong đất và trên tàn dư thực vật.
• Vi khuẩn Bacillus licheniformis: Nghiên cứu cho thấy vi khuẩn này có tiềm năng cao trong việc ức chế các tác nhân gây bệnh lem lép hạt trên lúa.
• Chế phẩm sinh học từ thảo mộc: Một số chế phẩm từ gừng, tỏi, ớt có tác dụng ức chế nấm bệnh nhẹ.

3. Biện pháp hóa học

Khi bệnh chớm xuất hiện, cần phun thuốc đặc trị ngay. Biện pháp xử lý bằng thuốc hóa học vẫn được xem là biện pháp hiệu quả nhất trong việc phòng trị bệnh lem lép hạt. Tuy nhiên, việc chọn lựa đúng loại thuốc và thời điểm phun thuốc rất quan trọng.

Thời điểm phun thuốc: Phun phòng bệnh là tốt nhất, để khi bệnh đã xâm nhập vào hạt lúa rồi thì việc phun thuốc trị bệnh sẽ cho hiệu quả thấp, phải phun đi phun lại nhiều lần rất tốn kém. Phun hai lần vào thời kỳ: khi lúa bắt đầu trổ và khi lúa trổ đều để hạn chế các loại nấm phát triển trên vỏ hạt lúa.

Các hoạt chất và sản phẩm thường được sử dụng:

Kết hợp với thuốc trừ vi khuẩn: Trong trường hợp bệnh do vi khuẩn, có thể phun các thuốc đặc trị vi khuẩn như Starner 20WP, Kasumin 2L, Kasuran 50WP, Sasa 20WP, Xanthomix 20WP, Avalon 8WP.

Lưu ý khi sử dụng thuốc:

• Tuân thủ nguyên tắc "4 đúng": Đúng thuốc, đúng liều lượng, đúng lúc và đúng cách.
• Ngừng bón phân đạm: Khi ruộng đã bị bệnh, cần ngừng bón đạm, phân bón lá và các chất kích thích sinh trưởng. Thay nước trong ruộng để hạn chế bệnh lây lan.
• Luân phiên hoạt chất: Không sử dụng một loại thuốc liên tục nhiều vụ để tránh nấm kháng thuốc.
• Phun đúng thời điểm: Phun vào sáng sớm hoặc chiều mát, khi trời không mưa và ít nắng gắt.

4. Biện pháp bổ sung dinh dưỡng tăng đề kháng

Nghiên cứu khoa học cho thấy việc phun kali nitrat (KNO₃) 2% qua lá đã làm giảm đáng kể tỷ lệ bệnh lem lép hạt do nấm Aspergillus và Fusarium gây ra, đồng thời tăng cường hoạt tính enzyme bảo vệ thực vật và cải thiện năng suất lúa. Đây là một biện pháp bổ sung đơn giản, hiệu quả và thân thiện với môi trường mà bà con có thể áp dụng kết hợp với các biện pháp khác.

Một số sai lầm thường gặp khi phòng trị bệnh lem lép hạt

• Bón thừa đạm: Đây là sai lầm phổ biến nhất, khiến cây lúa "tốt lốp", dễ nhiễm bệnh.
• Phun thuốc quá muộn: Khi bệnh đã xâm nhập vào hạt lúa, việc phun thuốc trị bệnh sẽ cho hiệu quả thấp, phải phun đi phun lại nhiều lần rất tốn kém.
• Không luân phiên hoạt chất: Sử dụng một loại thuốc liên tục nhiều vụ, khiến nấm kháng thuốc.
• Không vệ sinh đồng ruộng: Tàn dư rơm rạ và cỏ dại là nguồn bệnh tồn tại, lây lan sang vụ sau.
• Chủ quan không phun phòng: Khi thấy thời tiết thuận lợi cho bệnh phát triển, cần phun phòng ngay, không nên chờ đến khi bệnh xuất hiện.
• Dùng lúa bị bệnh làm giống: Lúa bị lem lép hạt không thể dùng làm giống vì tỷ lệ nảy mầm thấp và cây con dễ bị bệnh.

FAQ – Giải đáp thắc mắc thường gặp về bệnh lem lép hạt

1. Bệnh lem lép hạt có lây từ ruộng này sang ruộng khác không?
Có. Nấm bệnh có thể phát tán qua gió, nước tưới và côn trùng. Ngoài ra, nấm còn tồn tại trên tàn dư rơm rạ và cỏ dại, lây lan sang ruộng khác qua nước và gió.

2. Tại sao bón thừa đạm lại làm bệnh lem lép hạt nặng hơn?
Bón thừa đạm làm cây lúa "tốt lốp", lá mềm, xanh non, tích tụ nhiều axit amin và đường – nguồn thức ăn lý tưởng cho nấm bệnh. Ngoài ra, cây lúa mềm yếu, thành tế bào mỏng, dễ bị nấm xâm nhập hơn.

3. Phun thuốc lem lép hạt vào lúc nào là tốt nhất?
Phun phòng là tốt nhất. Phun hai lần vào thời kỳ: khi lúa bắt đầu trổ và khi lúa trổ đều. Phun vào sáng sớm hoặc chiều mát, khi trời không mưa và ít nắng gắt. Nếu phun xong gặp mưa trong vòng 2-3 giờ, cần phun lại.

4. Có thể dùng thuốc trị lem lép hạt cho các bệnh khác trên lúa không?
Nhiều loại thuốc trị lem lép hạt như Azoxystrobin + Difenoconazole, Propiconazole cũng có hiệu quả với các bệnh khác như đạo ôn cổ bông, khô vằn. Tuy nhiên, cần đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn thuốc để đảm bảo phù hợp với đối tượng bệnh cần trị.

5. Làm sao để biết ruộng lúa sắp bị bệnh lem lép hạt?
Cần theo dõi thời tiết và thăm đồng thường xuyên. Nếu thấy thời tiết âm u, ẩm độ cao kéo dài, cây lúa đang "tốt lốp" do bón thừa đạm, hoặc xung quanh có ruộng đã bị bệnh, cần phun phòng ngay. Giai đoạn lúa trỗ bông đến chín sữa là thời kỳ mẫn cảm nhất.

6. Bệnh lem lép hạt có chữa được không?
Bệnh lem lép hạt có thể trị được nếu phát hiện sớm và phun thuốc kịp thời. Tuy nhiên, nếu bệnh đã xâm nhập vào hạt lúa, việc chữa trị rất khó khăn và tốn kém. Vì vậy, phòng bệnh vẫn là biện pháp hiệu quả nhất.

7. Có nên phun thuốc lem lép hạt khi lúa đang trổ không?
Có thể phun khi lúa bắt đầu trổ và trổ đều. Tuy nhiên, nên tránh phun vào lúc hoa lúa đang nở rộ (thường vào buổi sáng) vì có thể ảnh hưởng đến quá trình thụ phấn. Phun vào chiều mát khi hoa đã khép là thời điểm tốt nhất.

8. Ngoài thuốc hóa học, có biện pháp nào khác để phòng trị lem lép hạt không?
Có. Có thể áp dụng biện pháp canh tác như chọn giống kháng bệnh, xử lý hạt giống, bón phân cân đối, vệ sinh đồng ruộng. Biện pháp sinh học như sử dụng Trichoderma, Bacillus licheniformis cũng có hiệu quả. Ngoài ra, phun kali nitrat 2% qua lá đã được chứng minh giúp giảm bệnh lem lép hạt và tăng năng suất.

Kết luận

Bệnh lem lép hạt là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với cây lúa, có thể gây thiệt hại nặng nề đến cả năng suất và chất lượng hạt gạo. Nguyên nhân gây bệnh rất đa dạng, từ nấm, vi khuẩn, nhện gié đến điều kiện thời tiết và kỹ thuật canh tác. Hiểu rõ nguyên nhân, triệu chứng và các biện pháp phòng trị tổng hợp chính là chìa khóa để bảo vệ mùa màng.

Hãy nhớ nguyên tắc vàng: Phòng là chính, trị phải kịp thời và đúng cách. Chọn giống sạch bệnh, xử lý hạt giống, bón phân cân đối, vệ sinh đồng ruộng, theo dõi thời tiết và phun thuốc đúng lúc – đó là những việc làm thiết thực nhất để bảo vệ ruộng lúa của bạn khỏi bệnh lem lép hạt.